Ganoderma lucidum – lakownica żóltawa grzyb o wyjątkowych właściwościach prozdrowotnych

Ganoderma lucidum (W. Curt.: Fr.) P. Karsten –

lakownica żółtawa

(do niedawna lakownica lśniąca) to gatunek grzyba z rodziny Ganodermataceae, który posiada długą historię zastosowania medycznego w Chinach, Japonii i innych krajach azjatyckich.

W Chinach gatunek ten zwyczajowo nazywany jest Lingzhi, natomiast w Japonii

Reishi

(czyli Chiński Grzyb Wiecznego Życia), a nazwa ta stosowana tradycyjnie jest znana najpowszechniej na świecie. Jest to przykład surowca naturalnego cenionego od tysięcy lat w tradycyjnej medycynie Dalekiego Wschodu, natomiast prowadzone współcześnie badania przedkliniczne i kliniczne potwierdziły szerokie spektrum jego działania biologicznego. Z tego powodu stosowane i dostępne jest na światowych rynkach, co raz więcej preparatów o zastosowaniu zarówno leczniczym jak i kosmetologicznym.

Gatunek ten wytwarza pomarańczowoczerwonopurpurowe owocniki o charakterystycznie błyszczącej powierzchni i drewnopodobnej strukturze. Trzon i kapelusz lakownicy jest lśniący, ale powstają też owocniki bez trzonu, przyrośnięte bokiem do substratu (balotu czy drzewa).

Lakownica żółtawa

występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą.

W Europie występowanie owocników jest rzadkie, ale obecnie owocniki tego gatunku są pozyskiwane z komercyjnych upraw. W stanie naturalnym

lakownica żóltawa

rośnie pojedynczo lub w grupach na różnych gatunkach drzew, głównie liściastych, natomiast na drzewach iglastych występuje bardzo rzadko.

Można ją znaleźć w lasach, parkach i ogrodach, na korzeniach, pniakach i dolnej części pni drzew, głównie obumarłych, ale czasami także na żywych. Niekiedy pozornie wyrasta z ziemi, zwłaszcza przy dębach, faktycznie jednak trzon lakownicy żółtawej jest przyrośnięty do korzeni. Owocniki w stanie naturalnym wyrastają latem i jesienią, a starsze można znaleźć przez cały rok.

Właściwości lakownicy żółtawej znano i używano już ponad 4000 lat temu. Wierzono, że grzyb ten rośnie u wybrzeży Japonii w domu nieśmiertelnych.

Ze względu na fakt, że dziko rosnąca

lakownica

żółtawa bardzo rzadko występuje, w latach przed wprowadzeniem jej do upraw, na owocniki i uzyskane z nich preparaty było stać tylko bardzo zamożnych w tym cesarzy. W książce napisanej w drugim wieku przez autora pod pseudonimem Shen–Nong znajduje się opis korzystnego działania kilku gatunków grzybów w tym opisane są właściwości lakownicy żółtawej.

W suplemencie do Classic of Materia Medica (502–536) i Gangu Mu Ben Cao autorstwa Li Shin–Zhen, uważanego za pierwszego autora farmakopei w Chinach (1590 rne; dynastia Ming), lakownicy zostały przypisane właściwości lecznicze takie jak: witalizujące, wzmacniające pracę serca, antyoksydacyjne i usprawniające procesy zapamiętywania.

Zgodnie z Farmakopeą Państwową Chińskiej Republiki Ludowej (2000) owocniki lakownicy żółtawej działają usprawniając procesy zapamiętywania, ponadto działają przeciwastmatycznie, przeciwkaszlowo i są zalecane w przypadku zawrotów głowy, bezsenności oraz w chorobach układu krążenia.

Ze względu na nieregularne i rzadkie występowanie w środowisku naturalnym i rosnące zapotrzebowanie na grzybnie i owocniki lakownicy żółtawej od wczesnych lat 70, jej uprawa stała się głównym źródłem otrzymywania tego gatunku dla potrzeb przemysłu farmaceutycznego i kosmetologicznego.

 

Główne substancje o aktywności biologicznej występujące w owocnikach lakownicy żółtawej

Wykazano, że owocniki lakownicy żółtawej zawierają 1,8% popiołu, 26–28% węglowodanów, 3–5% tłuszczu (w składzie, którego znajdują się przede wszystkim prozdrowotne nienasycone kwasy tłuszczowe), 59% surowego błonnika, który stanowią polisacharydy (homoglukany) oraz w największej ilości składnik budujący ściany komórkowe grzybni – chityna oprócz tego 7–8% składu to białka i aminokwasy. Polisacharydy, peptydoglikany i triterpeny są trzema głównymi aktywnymi fizjologicznie związkami wchodzącymi w skład ekstraktów pozyskiwanych z owocników tego grzyba leczniczego.

Z owocników, zarodników i mycelium lakownicy żółtawej (uzyskanego z mycelium hodowanego wgłębnie w bioreaktorach) wyekstrahowano około 150 frakcji polisacharydowych, które mogą różnić się składem części cukrowej i peptydów oraz masą cząsteczkową.

Ściany strzępek budujących grzybnie lakownicy żółtawej podobnie jak w przypadku wszystkich grzybów wytwarzających owocniki zbudowane są z chityny, która jest polimerem N–acetylo–D–glukoz–2–aminy. Związek ten wpływa stymulująco na pracę jelit (błonnik pokarmowy), oczyszcza je z zalegającej treści pokarmowej, wiąże metale ciężkie (działanie odtruwające organizm człowieka) oraz obniża poziom cholesterolu. Działa też hipoglikemicznie i prebiotycznie (częściowo jest ona niestrawna dla organizmu człowieka, ale stanowi pokarm dla mikroorganizmów jelitowych, przez co stymuluje ich prawidłowy rozwój a tym samym poprawia funkcjonowanie jelit). 

Występujące wewnątrz strzępek β–D–glukany wykazują działanie immunomodulujące, przeciwzapalne, hipoglikemiczne, przeciwwrzodowe, przeciwnowotworowe i immunostymulujące. Polisacharydy te są otrzymywane z owocników lakownicy żółtawej metodą ekstrakcji gorącą wodą, a następnie wytrącane alkoholem etylowym. 

Na podstawie analizy strukturalnej tych związków wskazano, że glukoza jest ich głównym składnikiem cukrowym, ale mogą również zawierać takie cukry proste jak ksylozę, mannozę, galaktozę i fukozę podstawione w różnych miejscach łańcucha polisacharydu. Ich aktywność zależy od rozgałęzienia polisacharydów, czyli ich struktury III–rzędowej, a co za tym idzie rozpuszczalności w wodzie.

Z owocników tego gatunku wyodrębniono również różne bioaktywne peptydoglikany takie jak np.: GLIS – substancję immunomodulującą, PGY – rozpuszczalny w wodzie glikopeptyd z wodnych ekstraktów z owocników G.), GLPG – proteoglikan i F3 – frakcja glikoprotein zawierająca fukozę. Dla ekstraktów z lakownicy żółtawej zawierających polisacharydy wykazano też działanie przeciwstarzeniowe.

W wyniku przeprowadzonych badań izolowano z owocników lakownicy żółtawej triterpeny. Szerokie spektrum aktywności biologicznej powodowane przez te związki obejmuje działanie przeciwnowotworowe, przeciwzapalne, antyoksydacyjne, hepatoprotekcyjne, przeciwcukrzycowe i przeciwwirusowe. Pierwszymi triterpenami wyizolowanymi z owocników tego gatunku były kwasy ganoderowe A i B, które zostały zidentyfikowane w 1982 roku.

Od tego czasu oznaczono, że w grzybni lakownicy żółtawej występuje ponad 100 różnych triterpenów o znanej budowie chemicznej potwierdzonej badaniami molekularnymi. Najważniejsze z nich to kwasy ganoderowe (A, B, C, D) i kwasy lucydenowe (A, N), ale zidentyfikowano także inne triterpeny, takie jak ganoderol, ganoderiol, ganodermanontriol, lucidadiol i ganodermadiol. Triterpeny nadają też surowcowi lekko gorzki smak, co wpływa na zwiększenie wydzielania soków trawiennych w przewodzie pokarmowym.

Udowodniono, że bioaktywne białka oznaczone w lakownicy żółtawej to LZ–8 – białko immunosupresyjne pozyskane z grzybni; preparat peptydowy – GLP – wykazujący działanie hepatoprotekcyjne i przeciwutleniające oraz przeciwgrzybicze białko – ganodermina.. Lektyny (glikoproteiny), które izolowano również z owocników i mycelium tego grzyba, w tym 114–kDa lektynę oznaczono, jako związki o aktywności hemaglutynującej.

Pozostałe związki, które oznaczono w ekstraktach z owocników tego grzyba to między innymi enzym metaloproteaza, która działa przeciwzakrzepowo oraz lakaza – enzym lignolityczny o udokumentowanym działaniu przeciwnowotworowym (rak szyjki macicy).Biopierwiastki, które oznaczono w owocnikach lakownicy żółtawej to: fosfor, siarka, potas, wapń i magnez. Żelazo, sód, cynk, miedź, mangan i stront wykryto również w tym gatunku, ale mniejszych ilościach. W liofilizowanych owocnikach pochodzących ze stanu naturalnego stwierdzono, że w największych zawartościach występuje potas, wapń i magnez. 

Lakownica żółtawa

może również zawierać znaczące ilości selenu, bo do 72 μg/g (najwyższa stwierdzona zawartość nie tylko w owocnikach grzybów, ale i też w innych surowcach naturalnych) suchej masy owocnika. Owocniki tego gatunku akumulują selen z podłoży, na których są uprawiane. Jest to istotna cecha w przypadku problemu braku selenu w glebach Środkowej Europy, gdyż może on być ważnym surowcem suplementującym niedobory tego pierwiastka w organizmach ssaków.

Działanie prozdrowotne lakownicy żółtawej

= Potencjał immunomodulujący wykazano przede wszystkim dla β–D–glukanów i triterpenów. Działanie tych substancji polega przede wszystkim na stymulacji aktywności komórek układu odpornościowego, takich jak makrofagi, komórki NK i limfocyty T. W badaniach in vitro wykazano, że ekstrakt wodny z owocników tego grzyba stymuluje produkcję interleukin, czynnika martwicy nowotworów (TNF–α) oraz interferonu.

Stwierdzono, że ekstrakt z zarodników grzyba

Reishi

wpływa na wzrost liczby makrofagów i komórek NK u myszy oraz hamuje rozwój nowotworów, a substancje zawarte w tym gatunku hamują również reakcje alergiczne dzięki oddziaływaniu na komórki tuczne i limfocyty B.

Stwierdzono, że podawanie ekstraktów z owocników lakownicy żółtawej zmniejszało wzrost komórek białaczki, komórek raka piersi i raka jajnika.

Redukcja guzów w badaniach na zwierzętach była spowodowana zniszczeniem naczyń krwionośnych i wynikającym z tego zmniejszeniem ukrwienia guza (hamowanie angiogenezy), martwicą wywołaną przez limfocyty T oraz miejscową produkcją TNF–α. Wykazano, że działanie przeciwnowotworowe polega również na hamowaniu polimerazy DNA.

Dowiedziono, że substancje ekstrahowane z lakownicy wykazują właściwości antybiotyczne. Hamują rozwój bakterii Gram(+) i Gram(–). Ekstrakt z owocników tego gatunku hamuje również rozwój Helicobacter pylori, bakterii odpowiedzialnej za powstawanie wrzodów. Ganodermina otrzymana z grzybni hamowała wzrost grzybni Botrytis cinerea, Fusarium oxysporum i Physalospora piricola.

Wykazano też, że ekstrakt otrzymany z tego gatunku wykazuje wyższą aktywność wobec Staphyloccus aureus i Bacillus cereus niż antybiotyki ampicylina i streptomycyna. Działanie przeciwgrzybicze ekstraktu wobec Trichoderma viride przewyższało aktywność bifonazolu i ketokonazolu.

W kolejnych badaniach potwierdzono, że ekstrakt metanolowy z owocników lakownicy żółtawej wykazał działanie przeciwdrobnoustrojowe wobec takich bakterii jak B. cereus, Enterobacter aerogenes, S. aureus, Escheria coli i Pseudomonas aeruginosa.

Natomiast kwasy ganoderowe wyizolowane z owocników tego grzyba wykazują działanie przeciwwirusowe m.in. przeciwko HIV i wirusowi Epsteina–Barra. Substancje rozpuszczalne w wodzie GLhw i GLlw oraz rozpuszczalny w metanolu GLMe–1–8 wyizolowane z owocników hamowały replikację wirusa grypy A. Wykazano też, że ganodermadiol wykazuje aktywność przeciwko wirusowi opryszczki pospolitej typu 1, natomiast ekstrakt wodny z owocników lakownicy żółtawej hamuje proliferację komórek transformowanych VPH.

Grzyb ten ma też działanie przeciwcukrzycowe. Badania kliniczne z udziałem pacjentów z cukrzycą typu II potwierdziły, że ekstrakt z owocników tego gatunku skutecznie obniża poziom glukozy we krwi porównywalny z doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi i insuliną.

Stwierdzono, że ekstrakty z lakownicy żółtawej wykazują działanie hepatoochronne wynikające prawdopodobnie ze zwiększonej zdolności usuwania wolnych rodników z wątroby. Wykonano badania potwierdzające, że preparat z lakownicy zawierający polisacharydy w badaniach klinicznych w ciągu 6 miesięcy znormalizował poziom aminotransferaz u pacjentów z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu B.

Udowodniono też, że gatunek ten pozytywnie wpływa na układ sercowo–naczyniowy, ponieważ ma zdolność do obniżania poziomu cholesterolu i trójglicerydów we krwi, czyli działa przeciwmiażdżycowo oraz do normalizuje ciśnienie krwi. W badaniach klinicznych z udziałem pacjentów z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym II stopnia ustabilizowanie ciśnienia krwi stwierdzono po dwóch miesiącach podawania ekstraktu z owocników lakownicy.

Gatunek ten wykazuje też działanie tonizujące i lekko predysponujące do snu stąd preparaty zawierające sproszkowane owocniki lub ekstrakty wodno–etanolowe powinny być stosowane w przeciwieństwie do wielu innych gatunków grzybów przed snem.